دندان قروچه کودکان پدیده شایعی است که اغلب هنگام خواب اتفاق میافتد و به دلیل سایش دندانها باعث ایجاد صداهای ناخوشایند میشود.
هرچند بسیاری از کودکان با افزایش سن این عادت را کنار میگذارند، اما تداوم آن میتواند عوارض جدی نظیر ساییدگی مینای دندان، درد فک، سردرد مزمن و حتی اختلال خواب به همراه داشته باشد. اگر فرزندتان از دندان قروچه رنج میبرد و این موضوع باعث نگرانی شما شده است، پیشنهاد میکنیم این مقاله را از دست ندهید. چون تصمیم داریم دلایل بروز دندان قروچه و راههای درمان آن را به طور کامل بررسی کنیم.
دندان قروچه چیست؟
دندان قروچه که در پزشکی به آن براکسیسم (Bruxism) میگویند، به عمل فشردن یا ساییدن غیرارادی دندانهای فک بالا و پایین روی یکدیگر اطلاق میشود. این رفتار اغلب به صورت ناخودآگاه در هنگام خواب رخ میدهد؛ هرچند ممکن است در ساعات بیداری نیز مشاهده شود. در بسیاری از موارد، کودک اصلا متوجه انجام این کار نیست و تنها اطرافیان هستند که با شنیدن صدای سایش دندانها متوجه بروز آن میشوند.
علائم دندان قروچه در کودکان
گاهیاوقات تشخیص دندان قروچه در کودکان دشوار است. چون آنها ممکن است از درد شکایت نداشته باشند یا در خواب عمیق متوجه رفتار خود نشوند. با این حال، والدین میتوانند با دقت در رفتارهای شبانه و وضعیت دندانهای کودک، نشانههای زیر را مشاهده کنند:
- شنیدن صدای واضح سایش دندانها هنگام خواب که معمولا اولین نشانه هشداردهنده است
- شکایت از درد یا خستگی در ناحیه فک و صورت بلافاصله پس از بیدار شدن از خواب
- سردردهای صبحگاهی بهویژه در ناحیه شقیقه که ناشی از فشار مداوم بر عضلات سر و گردن است
- ساییدگی، صاف شدن یا لبپر شدن سطح دندانها
- حساسیت دندانها به غذاها و نوشیدنیهای سرد یا گرم به دلیل از بین رفتن تدریجی مینای دندان
- بیقراری در خواب و بیدار شدنهای مکرر که نشاندهنده کاهش کیفیت استراحت شبانه کودک است.
علت دندان قروچه کودکان
از شایعترین دلایل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
| علت دندان قروچه | توضیح |
|---|---|
| رشد و تکامل | دندان قروچه بخشی از روند طبیعی رشد است؛ هنگام رویش دندانهای شیری یا جایگزینی آنها با دندانهای دائمی، کودک با ساییدن دندانها ناراحتی لثه را تسکین میدهد. معمولاً گذرا است. |
| استرس | فشارهای روانی مثل شروع مدرسه، امتحانات، جابهجایی منزل یا تولد عضو جدید خانواده باعث فشردن دندانها در خواب میشوند. |
| اختلال خواب | مشکلات تنفسی، آپنه خواب، لوزههای بزرگ یا پولیپ بینی و حتی راه رفتن در خواب یا کابوس شبانه میتوانند سیستم عصبی را تحریک و دندان قروچه را ایجاد کنند. |
| مشکلات سلامت روان | افسردگی یا اختلالات اضطرابی باعث افزایش تنش عضلانی در فک و بروز براکسیسم شدید میشوند. |
| مشکلات دندان | ناهماهنگی دندانها یا مشکلات بایت، و همچنین ترمیمهای نامناسب مثل پرکردگیهای بلند میتوانند باعث ساییدن دندانها شوند. |
| دود دست دوم | قرار گرفتن در معرض دود سیگار، سیستم عصبی مرکزی کودک را تحریک کرده و احتمال دندان قروچه را افزایش میدهد. |
| درد یا ناراحتی | کودکان گاهی با دندان قروچه به دردهای فیزیکی دیگر (مثل گوش یا گلو) پاسخ میدهند؛ شروع ناگهانی باید توسط پزشک بررسی شود. |
| بیشفعالی | کودکان بیشفعال به دلیل انرژی بالا و بیقراری شبانه، انقباضات عضلانی ناخواسته در فک دارند که زمینهساز براکسیسم است. |
| عوامل ژنتیکی | وراثت نقش دارد؛ اگر والدین سابقه دندان قروچه داشته باشند، احتمال ابتلای کودک بیشتر است. |
| مصرف دارو | برخی داروها مانند محرکهای درمان بیشفعالی یا داروهای ضدافسردگی میتوانند فعالیت سیستم عصبی و انقباض عضلات فک را افزایش دهند و دندان قروچه ایجاد کنند. |
کودکان در چه سنی بیشتر دندان قروچه میکنند؟
دندان قروچه در مراحل مختلف رشد با دلایل متفاوتی بروز میکند که رایجترین آنها عبارتاند از:
کودکان کمتر از یک سال: معمولا همزمان با رویش اولین دندانهای شیری برای تسکین خارش و درد لثه شروع میشود.
کودکان ۲ تا پنج ساله: در این سن اغلب به دلیل اضطراب جدایی یا واکنش به رشد سریع فک و دندانهای جدید رخ میدهد.
کودکان دبستانی: اوج شیوع دندان قروچه در این سنین است که با دوران رویش دندانهای دائمی همپوشانی دارد.
نوجوانان: اکثر کودکان تا این سن دندان قروچه را کنار میگذارند، اما تداوم آن در این دوران ممکن است نشانه استرسهای تحصیلی یا مشکلات مفصل فک باشد.
عوارض کوتاهمدت و بلندمدت دندان قروچه کودکان
عوارض کوتاهمدت معمولا به صورت دردهای ناحیهای و حساسیتهای گذرا ظاهر میشوند. فشار مداوم فکها در طول شب میتواند به بیدار شدن کودک با سردرد، گوشدرد یا درد در ناحیه صورت و شقیقهها منجر شود. علاوه بر این، سایش مینای دندان در مراحل اولیه باعث میشود دندانها نسبت به غذاها و نوشیدنیهای سرد یا گرم حساس شوند و جویدن غذا برای کودک با ناراحتی همراه باشد.
در صورت تداوم این وضعیت در بلندمدت آسیبهای جدیتری ساختار دهان و دندان کودک را تهدید میکنند. سایش مداوم میتواند به صاف شدن، لبپریدگی، ترک خوردن یا حتی لق شدن دندانها منجر شود. یکی از نگرانکنندهترین عوارض مزمن، درگیری مفصل گیجگاهی-فکی (TMJ) است که باعث ایجاد درد مزمن، صدای کلیک هنگام باز کردن دهان و محدودیت در حرکت فک میشود؛ عارضهای که در صورت درمان نشدن میتواند تا بزرگسالی ادامه یابد.
چه زمانی به دندانپزشک مراجعه کنیم؟
اگرچه دندان قروچه در اکثر کودکان گذرا است، اما والدین باید هوشیار باشند تا علائم از حالت طبیعی خارج نشوند. بنابراین در صورت مشاهده موارد زیر حتما باید یک وقت معاینه برای فرزندتان رزرو کنید:
- تداوم دندان قروچه برای چند ماه متوالی که نشاندهنده مزمن شدن این رفتار است
- مشاهده آسیبهای فیزیکی واضح مانند ترک خوردن یا لبپر شدن دندانها
- شکایت مکرر کودک از سردرد یا درد فک و صورت بلافاصله پس از بیدار شدن
- اختلال در کیفیت خواب کودک که به خستگی، بیقراری یا خوابآلودگی غیرطبیعی در طول روز منجر شود
- شنیدن صداهای غیرطبیعی مانند خروپف شدید، نفسنفس زدن یا تنفس دهانی در هنگام خواب
- افزایش شدت و دفعات این رفتار علیرغم بزرگتر شدن کودک
راههای تشخیص دندان قروچه در کودکان
تشخیص دندان قروچه معمولا با همکاری والدین و دندانپزشک انجام میشود. از آنجایی که این رفتار اغلب در خواب رخ میدهد، والدین اولین کسانی هستند که با شنیدن صدای سایش دندانها به وجود مشکل پی میبرند. دندانپزشک نیز با بررسی توازن فک و معاینه عضلات صورت از نظر حساسیت یا تورم، تشخیص را نهایی میکند. در موارد خاص و پیچیده که شک به اختلالات تنفسی یا آپنه خواب وجود دارد، دندانپزشک ممکن است کودک را به متخصص دیگری ارجاع دهد تا ریشه اصلی مشکل به درستی شناسایی شود.
درمان دندان قروچه کودکان با روشهای تخصصی
رایجترین درمانهای توصیه شده شامل موارد زیر هستند:
نایت گارد (محافظ شبانه): استفاده از نایت گارد یا محافظ دهانی یکی از موثرترین راهکارهای تخصصی برای محافظت از دندانهای کودک در برابر آسیبهای فیزیکی ناشی از دندان قروچه است. این وسیله یک قالب شفاف و اختصاصی است که مانع از تماس مستقیم دندانهای فک بالا و پایین میشود. نایت گاردهای سفارشی که توسط دندانپزشک ساخته میشوند، برخلاف نمونههای آماده، به درستی در دهان در حال رشد کودک قرار گرفته و راحتی بیشتری فراهم میکنند.
اصلاح مشکلات بایت: در مواردی که علت دندان قروچه فیزیکی باشد، دندانپزشک روی اصلاح نحوه جفت شدن دندانها تمرکز میکند. اگر پرکردگیهای قدیمی بلندتر از حد معمول باشند، باعث ناهماهنگی بایت شده و سیستم عصبی کودک را به سایش تحریک میکنند. در چنین شرایطی، دندانپزشک با تنظیم ارتفاع این ترمیمها، توازن را به دهان باز میگرداند.
همچنین اگر ناهماهنگی شدید در ساختار فک یا چیدمان دندانها وجود داشته باشد، ممکن است ارتودنسی توصیه شود. با قرارگیری دندانها در جایگاه درست خود، تنش عضلانی کاهش یافته و میل کودک به فشردن فکها برای پیدا کردن موقعیت راحت از بین میرود.
مصرف دارو: اگر دندان قروچه ناشی از استرسهای شدید روانی باشد یا به دلیل بعضی اختلالات عصبی-عضلانی رخ دهد، ممکن است پزشک مصرف دارو را توصیه کند. به یاد داشته باشید که هرگونه مداخله دارویی باید صرفا با دستور پزشک انجام شود تا احتمال بروز عوارض جدی به حداقل برسد.
درمانهای خانگی برای دندان قروچه کودکان
علاوه بر درمانهای تخصصی، راهکارهای زیر میتوانند برای کنترل دندان قروچه مفید باشند:
کاهش استرس و اضطراب: از آنجایی که استرس یکی از محرکهای اصلی دندان قروچه است، ایجاد یک محیط آرام برای کودک قبل از خواب اهمیت حیاتی دارد. دوش گرفتن با آب گرم، خواندن کتاب داستان، گوش دادن به موسیقی ملایم یا گفتوگو درباره نگرانیهای روزانه میتواند سطح تنش عضلانی را در کودک کاهش دهد. همچنین تنفس عمیق به کودک کمک میکند فشارهای عصبی خود را قبل از خواب تخلیه کند.
بهداشت خواب: بهبود کیفیت خواب میتواند دفعات دندان قروچه را کاهش دهد. والدین باید یک برنامه منظم برای خواب و بیداری کودک مشخص کنند و محیط اتاق خواب را تاریک و ساکت نگه دارند. حذف موبایل و تلویزیون حداقل یک ساعت قبل از خواب و پرهیز از بازیهای رایانهای خشن نیز به مغز کودک اجازه میدهد برای خواب عمیق آماده شود.
علاوه بر این، مدیریت تغذیه در ساعات پایانی روز بسیار مهم است. حذف شیرینی و خوراکیهای حاوی کافئین (مانند شکلات، چای، قهوه و نوشابه) در عصر و شب، از تحریک بیشازحد سیستم عصبی و بیقراری شبانه جلوگیری میکند.
ماساژ و کمپرس گرم: استفاده از کمپرس گرم روی ناحیه فک و شقیقهها قبل از خواب به شل شدن عضلات منقبض شده کمک میکند. همچنین ماساژ ملایم صورت، گردن و شانهها توسط والدین میتواند تنشهای انباشته شده در عضلات را تخلیه کند.
چگونه از دندان قروچه کودکان پیشگیری کنیم؟
راهکارهای زیر برای پیشگیری از دندان قروچه مفید هستند:
- معاینات دورهای دندانپزشکی برای شناسایی زودهنگام مشکلات بایت و علائم سایش دندانها
- کاهش تنشهای خانگی و گفتوگو با کودک درباره احساسات و ترسهایش
- تشویق کودک به ورزش و بازیهای پرتحرک در طول روز برای تخلیه انرژی و بهبود کیفیت خواب
- پرهیز از مصرف کافئین و شیرینی در ساعات پایانی روز
- محدود کردن زمان استفاده از دستگاههای دیجیتال
کلام پایانی
دندان قروچه در کودکان میتواند ناشی از عوامل مختلفی مانند رشد جسمی، فشارهای روحی و اختلالات خواب باشد. هرچند این مشکل اغلب با گذشت زمان کاهش مییابد، اما توجه و پیگیری والدین برای پیشگیری از عوارض طولانیمدت اهمیت زیادی دارد. استفاده از روشهای تخصصی مانند نایت گارد در کنار راهکارهای خانگی نظیر کاهش استرس، میتواند به کنترل این عارضه و جلوگیری از پیامدهای آن کمک کند.
کلینیک دکتر بیاتی با ارائه خدمات تخصصی دندانپزشکی کودکان شامل درمانهای پیشگیرانه و درمانهای تحت بیهوشی، تلاش میکند سلامت دندانهای فرزندتان را حفظ کرده و لبخندی زیبا به او هدیه دهد.
سوالات متداول دندان قروچه کودکان
عواملی مانند استرس، رشد دندانهای جدید، ناهماهنگی فک و مشکلات تنفسی مانند آپنه در بروز این مشکل نقش دارند.
بله، دهیدراته شدن بدن میتواند به افزایش تنش عضلانی و گرفتگی عضلات فک منجر شود.
در موارد خفیف خیر. اما اگر مزمن و شدید باشد، میتواند به از بین رفتن مینای دندان، شکستگی دندان و درد فک منجر شود.
خیر، بیدار کردن کودک باعث اختلال در الگوی خواب او میشود. بهتر است به آرامی وضعیت خوابیدن کودک را تغییر دهید یا از او بخواهید فکش را رها کند.
